ABD'de ve Kanada'da her yıl 10-15 bin kişi radonun yol açtığı akciğer kanserinden ölüyor. Risk altındaki ülkemizde de durum saptaması yapılmalı

Radon artışı depremin habercisi

http://www.radikal.com.tr/ek_haber.php?ek=r2&haberno=2803

Çelik Erengezgin Y.Mimar

proje4e.com

Japon Arkitekt'in 1999 yılı için açtığı fikir yarışmalarından birinin konusu buydu. Katılmaya da niyetim vardı. Fakat, ayakta kalma savaşı verdiğimiz son ayların, maişet motoruna benzin temin etme hay-huyunda, vaktimi istediğim gibi kullanamadım doğrusu.. Yıllardır kafamızı kurcalayan bu konuda, hepimizin paylaşmak istediği bir şeyler vardır diye düşünüyorum ..
Doğa nedir ?, saygı nedir ? diye söze başlayıp "reyting"i düşürmektense, önce, sokalım ayağımızı suya !. Yüzme çeşitlerine sonra göz atarız..
"İnteraktif" lâfına bayılırım !..Yani "anında etkileşim"i anlatan sözcüğe!.. Keşke bu tür makaleler uygun bir sanal ortamda, "internet gevezeliği örneği", okuyucu ile etkileşim sağlayarak oluşsa !.. Karagözün meşhur deyimi ile : "Ben söylesem o dinlese, o söylese ben dinlesem !.." "Belki bir gün !" deyip , şimdilik kağıt ortamında sürdürdüğümüz muhabbete elimizdeki ucundan başlayalım hele bir !..

TOPRAK ANA YA DA BABA,VE SORULAR ..
Sessiz sakin, her istediğimizi veren bir anayı, hoyratça taciz eden "baba" rolündeki insanlar yüzünden "ana"lık , toprağa yakışır olmuş.. O yüzden, babalık iddiası zaten olmayan cefakâr "toprak anamız" yardımı ile giriş yapalım diyorum konuya ..
Dünyanın oluşumunda önce toprak vardı ..Toprak ; doğanın temel olgusu .. İlk soru şu: Suyun ve atmosferin, toprağı oluşturan elementlerden meydana geldiğini biliyor muyuz ? Bilenler okumaya devam edebilir . Diğerleri biraz jeoloji biraz fizik ve kimya öğrenmek ya da şimdilik bize inanmak zorunda .. Doğal kaynakların tüketildiğinden bahsederken, aslında yitirilen değerli topraklardan bahsetmekteyiz. Özellikle tarımsal niteliği olan, ekolojik dengeyi sağlayan toprakların varlığı bizi birinci derecede etkilemekte ..
Erozyon çırpınışları, betonlaşma endişeleri, yeşil katliamının doğurduğu iklimsel değişimler, hep toprak tabanlı bir sorunu gündemde tutuyor.. Suların kirlenmesi bile büyük ölçüde, toprak üstü hesapsız eylemlerin sonucu.. "TOPRAK" , varlığı ve değerlendirme biçimi ile doğa ve ona saygı adına daima öncelikli bu yüzden..

"Yitirilen toprak" olgusunun yanında , sadece atık ve enerji kontrolü sağlayan çözümler boşlukta kalıveriyor. Önce, yaşamakta olan bir toprak örtüsü "var olmalı" ki ; onu atıklarla kirletmeme , enerjisini sömürmeme gayretleri anlamlı olsun .. Erozyon adına sürdürülen mücadelenin de temelinde bu var ; "Önce yok olmaktan koruyalım , sonra kollayalım"..
Biz de doğanın bir parçasıyız, tüm canlılar gibi !. Dolayısı ile, "insana saygı" da "doğaya saygı" demek değil midir ?. Bu da ikinci soru olsun..

Varoluşunun nedeni ve sonucu olan toprağa saygı, bir anlamda insanın kendisine saygısıdır. "Sürdürülebilir gelişme" deyimi belki de bu iki yönlü saygının bileşkesinde yerini bulmaktadır .. İnsanın, kendine ve hemcinsine olan duygularını irdelemeyi, psikolojik ve sosyolojik boyutlarından ötürü "esas bilenlere bırakalım" ve biz mimari sonuçlar doğurabilecek "toprağa saygıya dönelim" tekrar.. Şimdi bir tanımın sırası :

SAYGI : değeri ve yararlılığından ötürü el üstünde tutmak, ayrıcalıklı gözetmektir. Dikkatli , özenli ve ölçülü davranmaya sebep olan sevgi duygusudur.
Bunu kenara yazıp geçmişe bir göz atalım .. Tarih boyu , yerleşim birimlerinin doğal bir güdü ile , çoğunluk , verimli alanlarda filizlendiğini görmekteyiz. Doyduğu yerde ikamet eden , evinin önündeki arazide ekip biçmeyi yeğleyen insanlar , bir arada olmak istemişler bunun sonucu olarak ; "önce konut sonra toprak" tercihine rıza göstermişlerdir. Ardından, ekilen topraklar yakın çevrede aranmaya başlanmış, fakat gittikçe artan konut sayısı ile, oraları da kapsama alanına alan yapılaşma yüzünden , şehirleşme oluşumlarının, hep verimli arazilerin aleyhine geliştiği görülmüştür.. Önce tükenen ; daima, tarımsal niteliği olan, yeşili barındıran ve geliştirebilecek olan topraklardır. Bu tüketim çılgınlığı farkına varıldığında, şehir, yerinden kıpırdayamayacak kadar oranın malı olmuş, iş işten geçmiştir artık..

Yeni yapılaşmaların, belli bir bilinçle, uygun alan seçimi ve mimari tavır sonucu, doğa ile barışık oluşumlar doğuracağını düşünebiliriz. Enine boyuna, koşulsuz büyümekte olan mevcut şehirler ne olacak peki ? Bu ; üçüncü soru..

Hangi şehirler mi ? Alın içinde yaşadığım Bursa'yı..Yamaçtan ovaya inen şehrin, üretken ovayı yok etmesine çeyrek var..Yeni yerleşim alanlarının çoğu tarımsal nitelikte ..Bir ara etkin mevkide olan "iş adamı-siyasetçi melezi" meşhur bir Bursalı ,son kalan ova parçası üzerinde havaalanı yaptırmaya kalkmıştı. Üstelik teknik olarak bile uygun değilken.. Neden ? Fabrikasından çıkınca 10 dakika içinde uçağa binebilmeli imiş de ondan. "Doyduğum arazi kapımın önünde olsun" deyip, yerleşimin doğal sürecinde arazinin tümünü yitiren ilkel yaklaşımla ne kadar örtüşüyor değil mi ?..

Burada bir başka siyasetçinin hakkını da teslim etmek gerek. Bu havaalanı tartışması sırasında, üretken ovaya bakıp şöyle dedi aralarından biri : "Harran'ı, dünya kadar para harcayıp şu muhteşem ovaya benzetmeye çalışıyoruz. Siz ise bir o kadar para harcayıp burayı Harran'ın eski haline döndüreceksiniz.. Bu ne akıldır ?.."
Yukarda bir kenara yazdığımız "SAYGI" mı ? Yani "el üstünde" tutmak filan !?.. Önce "kazma kürek üstü !" olan doğa, sonra bir güzel betonla örtülmüş, neye saygı duymamız gerektiği bile iyice gözden kaybedilmiştir.. Toplumsal bilinç, üzücüdür ki, havaalanı örneğindeki gibi örgütlenip, doğal katliamın önünü kesecek gücü her zaman bulamamaktadır..
İmar olayı dediğimiz şey ; önce ağaçları kesip, toprağı yok eden betonu dökmek, sonra beton saksılar içine tekrar ağaç dikmek olarak algılanır olmuştur. Doğadan çok, insan zekasına saygısızlık edilmektedir aslında.. Bazı "IQ" noksanı kişiler, toplumsal sağduyuya aykırı kararları rahatça almakta ve zekice bulunabilecek tüm "doğa ile barışık" çözümlerin önünü tıkamaktadır.

Nereden mi bu sonuca varıyorum ? Tek tek konuştuğum hiç kimse yeşil aleyhine söz etmiyor. Ama bir araya geldiklerinde çeşitli boyutlarda katliam başlayıveriyor da ondan.. Bu biraz, kuşaklar boyu birbiri ile dost geçinebilen iki komşunun, hasım tarafta iki ordu mensubu olarak bir "gruba" dahil olduklarında, birbirlerinin boğazına sarılabilmelerine benziyor. Bunları kurgulayan bir noksan zekalı daima var ama kim ?.. Yoksa "toplum psikolojisi" dedikleri şey , bir arada olmak uğruna kendi menfaatini görmemek midir ? Sorular etti dört ve beş ..

ŞEHİRLERİMİZ ; SUÇ DELİLLERİMİZ !
Bir Türkiye haritası vardır.. Tarıma elverişli ve yeşil kalmış bölgeleri ; yeşilimsi, taşlık bayırlık kıraç yerleri ; bejimsi, kahverengimsi gösteren.. Kocaman !.. Bayındırlık Müdürlüklerinde genellikle görünür bir yerde bulunur.. Bir göz atın ve toplam gerçek yeşilin % 10 lar mertebesinde olduğunu gördüğünüzde sakın şaşırmayın.. Şehirleşmelerin de genelde bu yeşil lekeleri kemiren bir harita kurdu gibi, tarımsal alanların tam ortasında yer aldığına dikkat edin. Sonra bu yazıya kaldığımız yerden tekrar devam edelim isterseniz ?..
Sorular on beş de , yirmi beş de etse yanıt bulabildiklerimizin oranı çok değişmeyecektir sanırım. Bilinmeyen ya da irademiz dışı oluşan yanıtlar bizi hep aynı köşede hareketsiz mi bırakacak ? Bu da sonuncu soru..

Şehirlerde sadece mezarlıklar ve askeri bölgeler , o da "zorunluluktan" yeşil kalabiliyorsa, parklar ; mahalle aralarında tel örgü ile çevrili "arsa irisi" alanlardan ibaret ise, ne mevcut doğanın korunması ne de yeniden yaratılması umurumuzda değilse, bazı mahallelerde, mimari hatalarımızı örten sarmaşıkları dikecek kadar bile toprak bulamıyorsak, "uzay kapsülü irisi şehir kapsülünde" sürdürülmeye çalışılan yaşam, önce kendisine olan saygısını yitirmiştir.O yüzden bu hali ile şehirlerimiz , gelecek kuşaklardan gizleyemeyeceğimiz suç delillerimizdir..

BİR KORUMA MODELİ..
Doğa Bilimcilerin verdiği bilgilere göre ; verimli arazilerde toprağın ortalama ilk 50 santimi ; sebze ve tahıl üretimi ile alçak bitkiler için en değerli bölüm imiş. İkinci 50 santim ; meyve ağaçlarının kök oluşumu için, üçüncü ve dördüncü 50 santimler giderek diğer ağaç türleri için önemli besin kaynağı sağlamaktaymış..
Diyelim ki beş metre derinden, taş oranı düşük, karışımı uygun bir toprağı gün yüzüne çıkardık ve 50 cm lik bir tabaka olarak ikinci sınıf bir toprak yüzeyine serdik. Dört veya beş yılda, dış hava koşulları ve güneş ışınlarının sağladığı kimyasal ortamda olgunlaşan toprak sayesinde, "yeni bir yeşil örtü" kazanmamız mümkün olabilmekteymiş..
Bunun canlı örneği olarak, verimli arazilerden geçen yol hafriyatlarında kenara yığılan toprakların, birkaç yıl içinde doğanın kendi yarasını sarma gayreti ile yeşillendiğini görmüşüzdür.. Hatta terk edilen çöp yığınlarının bile atmosfer etkisinde organik bir karışıma dönüştüğü ve kendi yeşil örtüsünün altına gizlendiğine şahit olmuşuzdur..

Kendi olanakları ile organik dönüşümü sağlama gayreti içinde olan doğaya biz de yardımcı olamaz mıyız acaba?

"Şehirlerin yakın çevresinde, ıslah edilmeye uygun alanlarda teraslamalar ya da uygun tesviyeler yapsak, inşaat yapılan yerlerin, betonlaşacak yol ve meydanların hafriyatlarından çıkacak elverişli nitelikte "ilk 50 santimi" buralara sersek, acaba yeşil çevreye ne kadar katkımız olur ?" diye sorduğum Ziraat Mühendislerinin gözlerinin parladığını gördüm.. Öyle anlaşılıyor ki; İkinci, üçüncü ve diğer 50 şer santimlik tabakaların da bu programa alınması ile şehir içinde "kalıcı yeşil alanlar" ve çevresinde önemli genişlikte bir "yeşil kuşak" elde etmek mümkün olacaktır.

Şu anda ne mi oluyor ? Bilinçsizce yapılan hafriyatlardan çıkan toprak, büyük bir çoğunlukla , ileride arsa değeri yükselsin diye, çukur yerlerin doldurulmasında kullanılıyor : Doğal zeminden daha yüksekte dökülmek zorunda olan "betona taban teşkil etmek üzere".. İnşaatın yakın çevresinde yapılan değerlendirmelerde , "zemin ıslahı" amaçlı uygulama çok küçük oranlarda.. Daha çok , inşaat yapılan arsanın tesviyesi amacı ile kullanılıyor ve doğal zenginlik insafsızca yok ediliyor.. "Buraya hafriyat dökülür !" tabelası olan alanlara şöyle bir bakın !.. Hepsi, rant bekleyen çukurlar !.. Moloz ve katı atıklar karışmış öbeklerdeki doğal potansiyeli olan topraklar ayrılabilse, kaç hektar verimli alan kazanılırdı düşünün !..

Temel aralarındaki toprak dolgu için , yatırımcıya "eziyet !" edemeyeceğimizi varsayabiliriz. Fakat hiç olmazsa ilk 50 santimin "doğal amaçlı" kullanılmasına bir yaptırım getiremezsek , sonuçlarının, geri dönüşü olmayan bir "toplumsal eziyete" dönüşeceğini de göz ardı edemeyiz..
Yaşamı sürdürmek için dökmek zorunda olduğumuza kendimizi inandırdığımız betonun yok ettiği verimli toprakları, bu yolla tekrar kazanmaya çalışmak, belki de doğaya saygının somut bir göstergesi olacaktır.

Bu işlemi söyle formüle etmek olanaklı görünüyor :
Sadece beton dökülen veya asfaltlanan ; yol, kaldırım, meydan benzeri yerler için 50 santim, binalar için ise ; yapılan bodrum ve temel hafriyatının alt kotunu esas alarak, çıkan tüm toprağın 50 santime bölünmesinden elde edilen toplam metrekare "elverişli toprağı", temel ruhsatı alabilmek için, gösterilen alana dökme zorunluluğu pekala konabilir .. Organik gelişim için elverişsiz nitelikte olan hafriyat bölümü, yine eskisi gibi dolgu ve tesviye malzemesi olarak kullanılmaya devam eder..

MİMARİ ÇÖZÜM ..
Eğer mimari çözüm , bu elverişli toprağı kendi bünyesinde kullanmaya uygun ise, toprağı taşıma zorunluluğu da kendiliğinden ortadan kalkar. Örneğin tek katlı bir yapının, taban alanından çıkardığı toprağı ; damında, terasında ya da bünyesinde kullanarak tekrar kazanması ; hem, ses ve ısı izolasyon değerlerini yükseltici hem de doğal yaşamı gündelik hayata dahil eden çözümü ile tercih edilen bir planlama olacaktır.

Çok katlı yapılarda ne mi olur? Bu anlamdaki yeşilin , bu ölçüde taşınabildiği balkon ve teraslar, "emsal harici" tutularak en azından taban alanı kadar bir yeşil kurtarılır.. Kalan elverişli toprak yine taşınarak, şehir çevresine katkıda bulunulur.. Oksijen ihtiyacımızı karşılayan, pis havayı filtre ederek şehrin böbrekleri ve akciğeri görevini üstlenen yeşil alanlar böylece yaşamın aktif bir parçası haline gelir..

ŞEHİRCİLİK AÇISINDAN GÖRÜNÜM ..
Ortalama değerde tarımsal niteliği olan bir arazide gelişmekte olan şehrin, yüz bin kişilik yaşam birimini model olarak ele alalım.. Yine ortalama olarak dört katlı yapıların varlığını ve 5 kişilik bir aile için 100 m2 bürüt alan kullanımını var sayalım. 20.000 birim daire ve 5.000 apartman, yani 100 er m2 den toplam 500.000 m2 taban alanı ile karşılaşırız.
Ortalama temel derinliği 1m olsa ve binaların yarısının bodrumlu yapıldığını düşünsek, sadece konut yapılarından :
2.500 adet x 100 m2 x 4 m=1.000.000 m3,
2.500 adet x 100 m2 x 1 m= 250.000 m3,
toplam 1.250.000m3 hafriyat , yani 50 cm den, 2.500.000 m2 toprak yüzeyi elde edilir..
Bunun % 60 ını elverişli toprak saysak, ortalama : 1.600.000 m2 yeşil alan kazancımız olur..
1.600.000 m2 : 100.000 kişi= 16 m2 yeşil alan eder..Kişi başına minumum 7 m2 olan "alt sınırın % 230 üstünde" bir değer kazandığımızı görürüz.. Kamusal alanlar, ticari hizmet alanları ve yollarla meydanların katkısı sağlanırsa bu rakam rahatça iki misli boyut kazanabilecektir ..

"YOK EDECEĞİN TOPRAĞI GERİ VER !"
Bu slogan ile özetlenebilecek girişim, toprağı korumanın ötesinde onu çoğaltacak matematiksel kurgusu ile, belki de bağışlanmamız için "doğadan özür dileyiş biçimimiz" olacaktır. Yukarıdaki örnekte ; 500.000 m2 taban işgal edilmekte buna karşılık 1.600.000 m2 yeşil alan üretilmektedir..Yani "bire - üç " den fazla..

Saygı ; "özenli ve ölçülü davranmak" ise, bu yolla en azından "bire - bir" koruyacağımıza inandığım, toprağın ölçüsü oranında yeşereceğine güvendiğim doğa sevgisi, ona duyulması gereken saygının en içten anlatımı olacaktır ..

Bu işe aklı yatan "öncü" bir Büyük Şehir Belediyesi, İmar Yönetmeliğinde yapacağı bir maddelik düzenleme ve alacağı tedbirlerle, hem doğaya saygının "saygın" öncülüğünü sahiplenecek, hem de toprağa ve çocuklarımıza olan borcumuzu ödemenin en güzel yolunu seçmiş olacaktır..

Deprem anında yapılması gerekenler

Bu makaledeki bilgiler bir deprem anında hayat kurtaracaktır.

Adım Doug Copp. Dünyanın en tecrübeli kurtarma birimi Amerikan Uluslararası Kurtarma Ekibinin Kurtarma şefi ve afet olayları müdürüyüm. Bu makaledeki bilgiler bir deprem anında hayat kurtaracaktır.

875 yıkılmış binaya sürünerek girdim, 60 ülkeden kurtarma ekipleriyle çalıştım, birçok ülkede kurtarma ekipleri oluşturdum, ve çok sayıda ülkede birçok kurtarma ekibinin üyesiyim. 2 Yıl boyunca birleşmiş milletler felaket " azaltma" uzmanıydım. 1985'ten beri aynı anda gerçekleşenler hariç dünyadaki bütün büyük felaketlerde çalıştım.

1996'da benim hayatta kalma metodumun geçerliliğini ortaya koyan bir film yaptık. Türk hükümeti, İstanbul belediyesi, İstanbul üniversitesi, Case yapımcılık ve ARTI bu pratik ve bilimsel testin filme alınmasında işbirliği yaptılar.

İçinde 20 maket (mannequis) olan bir okulu ve evi yıktık. On maket "çömel ve korun" metodunu uygularken, 10 maket "hayat üçgeni" metodunu uyguladı. Tasarlanmış yıkımdan sonra görüntüleri filme almak ve sonuçları belgelemek için enkazı geçip binaya girdik. Bina yıkımlarında oluşabilecek şartlar dahilinde direkt olarak gözlemlenebilen ve bilimsel şartlar altında hayatta kalma tekniklerimi uyguladığım film "çömelip korunan/saklanan" kişiler için hayatta kalma şansının sıfır olduğunu ortaya koydu. Hayat üçgeni metodunu kullananlar için hayatta kalabilme şansı yaklaşık olarak % 100 oldu. Bu film Türkiye'de ve Avrupa'nın geri kalan kısmında milyonlarca izleyici tarafından izlendi. Bu film ABD, Kanada ve Güney Amerika'da Real TV programında izlendi.

Enkazına girdiğim ilk bina 1985 Mexico City depreminde bir okuldu. Bütün çocuklar sıralarının altındaydı. Her bir çocuk kemiklerinin kalınlığına kadar ezilmişlerdi. Sıralarının yanındaki koridorlara uzanmış olsalardı hayatta kalmış olabilirlerdi. Bu "ayıptı, gereksizdi" ve çocukların neden koridorlarda (sıraların arasında) olmadığını merak ettim. O an, çocuklara bir şeyin/eşyanın altına saklanmalarının söylendiğini bilmiyordum.

Basitçe ifade edilirse, binalar yıkılırken, objelerin üzerine düşen tavan ağırlığı veya içerideki mobilyalar bu nesnelere çarparken yanlarında bir yer, boşluk bırakırlar. Bu boşluk benim "hayat üçgeni" dediğim alandır.

Nesne ne kadar büyük ve ne kadar dayanıklı olursa daha az ezilecektir. Nesneler ne kadar az ezilirse boşluk ve bu boşluğu kullanan kişinin yaralanmama olasılığı o kadar artar. Bir dahaki sefere televizyonda yıkılan bina izlerken gördüğünüz üçgenleri sayın. Her yerdeler. Yıkılan bir binada göreceğiniz en yaygın biçimdir.

Deprem anında hayatta kalma, ailelerine bakma ve başkalarını kurtarma hakkında 750 bin nüfuslu Trujillo kentinin itfaiye bölümünü eğittim. Trujillo İtfaiye Departmanının kurtarma şefi Üniversitede profesördür. Bana her yerde eşlik etti. Kişisel ifadeleridir:

" Adim Roberto Rosales. Trujillo kurtarma ekibi şefiyim. 11 yaşındayken çöken bir binada mahsur kaldım. Mahsur kalışım 1972 yılında 70.000 kişini öldüğü depremde oldu. Erkek Kardeşimin motosikletinin yanında oluşan " hayat üçgeni" içinde hayatta kaldım. Yataklarının veya sıraların, masaların altına giren arkadaşlarım ezilerek öldüler (isim, adres vb detayları anlatıyor). Ben hayat üçgeninin yasayan örneğiyim. Ölen arkadaşlarım "çömel ve korun" örnekleridir.
 

1. Binalar çökerken basitçe "çömelen ve korunan" kişiler istisnasız her defasında ezilerek ölüyorlar. Masa, araba gibi nesnelerin altına giren kişiler her zaman ezilirler.
   
    

2. Kediler, köpekler ve bebeklerin hepsi doğal bir şekilde dizlerini ana rahmindeki gibi karınlarına doğru çekerek kıvrılırlar. Deprem anında sizde bu şekilde kıvrılmalısınız. Bu doğal bir güvenlik ve hayatta kalma içgüdüsüdür. Daha küçük bir boşlukta hayatta kalabilirsiniz. Hafifçe ezilecek ama yanında boşluk yaratacak bir kanepe, geniş büyük bir eşyanın yanında durun.
   
    

3. Ahşap evler deprem anındaki en güvenli yapılardır. Sebebi basittir; ahşap esnektir ve depremin zorlamasıyla hareket eder. Eğer ahşap bina çökerse geniş yaşam boşlukları oluşur. Ayrıca, ahşap binalar daha az yoğunlukta yıkılış ağırlığına sahiptir. Tuğla binalar ayrı tuğla parçalarına ayrılacaklardır. Tuğlalar bir çok yaralanmalara sebep olacaktır, ama (beton) bloklardan daha az ezilmiş vücutlar yaratırlar.
   
    

4. Eğer gece yataktayken deprem olursa, basitçe yuvarlanarak yataktan düşün. Yatağın çevresinde güvenli bir boşluk oluşacaktır. Oteller müşterilerine deprem anında yatakların yanında yere uzanmalarını salık veren bir uyarı notunu odalarda her kapının arkasına asarlarsa depremlerde çok büyük hayatta kalma oranlarını sağlayabilirler.
   
    

5. Televizyon izlerken deprem olursa ve kolayca kapıdan veya pencereden dışarı kaçmak mümkün değilse, kanepe veya büyük bir koltuğun/sandalyenin yanında cenin pozisyonunda kıvrılarak yere uzanın..
   
    

6. Bina çökerken kapı kirişlerinin altına geçen herkes ölür... Nasıl mı?
   
   Eğer kapı kirişlerinin altına geçerseniz ve kapı kirişi öne veya arkaya doğru düşerse inen tavanın altında kalırsınız. Eğer kapı kirişi yana doğru yıkılırsa kirişin altıda kalırsınız. Her iki durumda da ölürsünüz!
   
    

7. Hiçbir zaman merdivenlere gitmeyin/yönelmeyin. Merdivenler (ana binadan) farklı bir "frekans aralığına" sahiptir; ana binadan bağımsız/ayrı olarak sarsılırlar. Merdivenler ve binanın geri kalanı devamlı olarak birbirlerine çarparlar, ta ki merdivenlerin yıkılışı gerçeklesene kadar. Merdivenlere ulaşan insanlar basamaklar yüzünden yaralanırlar.
   
   Bina yıkılmasa dahi, merdivenlerden uzak durun. Merdivenler binanın hasar görmesi en muhtemel kısmıdır. Depremde yıkılmamış olsa dahi, merdivenler bağırarak kaçmaya çalışan insanların aşırı yüklenmesi ile çökebilir. Merdivenler binanın geri kalan kısmı zarar görmemiş olsa dahi her zaman güvenlik açısından kontrolden geçirilmelidir.
   
    

8. Binanın dış duvarlarına yakın yerlerde durun, mümkünse dışına çıkın. Binanın iç kısımlarındansa dış kısımlarına yakın yerlerde olmak çok daha iyidir. Binanın dış çevresinden ne kadar içeride olursanız, çıkış yolunuzun kapanma ihtimali o kadar artacaktır.
   
    

9. Aynen Nimitz yolundaki katlar arasındaki (yıkılan) blokların meydana getirdiği gibi, deprem anında üst yolun yıkılmasıyla ezilen araçların içinde bulunan insanlar ezilirler. San Fransisco depreminin kurbanlarının hepsi araçlarının içindeydiler. Araçlarının dışına çıkıp,aracın yanına uzanıp veya oturarak kolaylıkla hayatta kalabilirlerdi. Ölen herkes eğer araçlarından çıkıp, araçlarının yanına oturabilseler veya uzanabilselerdi yaşıyor olabilirdi. Ezilen bütün araçların yanında-kolonların direkt olarak üzerine düştüğü araçlar hariç- 3 feet yükseklikte boşluklar oluşmuştu.
   
    

10. Enkaz halindeki gazete ofislerini ve çok miktarda kağıdın olduğu ofisleri dolaşırken kağıdın sıkışmadığını/ezilmediğini keşfettim. Kağıt yığınlarının/kümelerinin etrafında geniş boşluklar bulunur/oluşur.
    
    Bu mesajı mümkün olduğu kadar çok kişiye ulaştırmanız önemle rica olunur ..

Deprem bölgesinde ahşap evler yapılmalı
Davit Yeomans *
Cumhuriyet Bilim teknik, 16.10.1999

Depreme daha dayanıklı olması, ucuz ve hızlı inşa edilmesi nedeniyle ahşap karkas betona tercih edilmeli...
Deprem sonrası birçok evi baştan inşa etmek zorunda kalacak olan Marmara Bölgesi, ahşap karkaslı inşaat geleneğini yeniden canlandırmalıdır. Ahşap karkas yöntemi, oldukça büyük felaketler doğurduğu görülen betonarmeden daha güvenli bir inşaat şeklidir. Bu yeniden inşa süresinde ahşap, beton ve tuğladan daha basit biryoldur. Burada sözü edilen, acil durumlar için ve geçici olarak yapılacak ahşap binalar değil, depremlere karşı daha dayanıklı olan ve İstanbul bölgesinin iklimine en az beton ve tuğla kadar uygun olan, kalıcı ahşap binalardır.
Ahşabın depreme dayanıklılık bakımından neden betonarme binalardan daha iyi olduğunu anlamak için, öncelikle bir deprem sırasında neler yaşandığını düşünelim. Deprem sırasında yer hareket eder. Bu hareketin binaya aktarılması ve binanın da yer ile beraber hareket etmesi gerekir. Bu hareket sırasında ortaya çıkan kuvvetler bina üzerinde etkili olur. İnşaatta kullanılan malzemelerin bu kuvvetlere dayanamaması sonucunda bina çöker.

Doğal olarak, bina ne kadar ağırsa, yer hareket ettiğinde binanın içinden aktarılması gereken kuvvetler de o derece büyük olur. Dolayısıyla, bina ne kadar hafifse, bina içinde dolaşan kuvvetler de o derece küçük olacaktır. Zeminlerin ve çatının daha hafif bir malzemeden yapılmış olması halinde, duvarların da daha az bir kuvvete dayanmasının yeterli olacağı çok açıktır. Ancak, aynı durum duvarların kendisi için de geçerlidir. Duvarlar daha hafif yapılırsa, bunların üzerinde etkili olan kuvvetler daha da küçük olacaktır.
Daha hafif ama daha zayıf bir malzeme işimize yaramaz. Dolayısıyla, ihtiyacımız olan malzeme, sağlamlık-ağırlık oranı yüksek olan bir malzemedir. Gerçekten de ahşabın kuvveti, yaygın olarak kullanılan beton cinslerinin kuvvetine hemen hemen eşittir. Ahşap çok daha hafif bir malzeme olduğundan sağlamlık-ağırlık oranı çok daha yüksektir ve dolayısıyla çok daha iyi bir inşaat malzemesidir.
 

Kuvvetlerin iletimi

Yüksek bir sağlamlık-ağırlık oranına sahip olan ahşap, depreme daha dayanıklı binaların inşasında kullanılabiliyor ama acaba ahşaba gerekli şeklin verilmesi mümkün mü? Bu soruyu cevaplamak için, bina içinde kuvvetlerin nasıl iletildiği konusuna biraz daha yakından bakmamız gerekiyor.

Hepimizin bildiği gibi, yatay kirişleri destekleyen bir dizi düşey direk, aynen bir dizi futbol kalesinde olduğu gibi hiçbir stabilite sağlamaz. Böyle bir sistem en ufak bir kuvvette devrilir. Dolayısıyla başka bir yönteme ihtiyacımız olacaktır. Stabiliteyi sağlamanın iki yolundan biri, binanın köşelerini çaprazlama birbirine bağlamak, ikincisi ise binayı köşeler sağlam ve hareketsiz olacak şekilde inşa etmektir. Demirle sağlamlaştırılmış beton ve tuğla yapılarda her iki yöntem de kullanılmıştır. Betonarme karkaslarda köşeler uygun sağlamlaştırma malzemeleri ile sabit hale getirilir. Buna rağmen, kolonların alt ve üst kısımlarında aktarılması gereken çok büyük kuvvetler var olmaya devam eder. Bu kuvvetlere karşı dayanıklılık, kolon boyunca ilerleyen demir çubuklarla değil, bu demirlerin etrafına bağlanan çubuklarla sağlanır. Bu çubukların genellikle birer bağlantı parçasından ibaret olduğu düşünülür ve ortalama bir inşaatçı bu kuvvetlerin aktarılması için ne kadar sağlamlaştırma gerektiği konusunda yeterli bilgiye sahip değildir.
Betonarme bir karkasın stabilitesini sağlamanın bir diğer yolu duvarları dolgu olarak kullanmaktır. Ancak bu yöntem de bazı sorunlar yaratır. Bina üzerinde etkili olan yatay kuvvetler, duvarlarda çapraz kuvvetler yaratır. Bu kuvvetler duvarı çevreleyen çerçevenin köşe noktalarını zorlar ve gerekli miktarda sağlamlaştırıcı eleman kullanılmamışsa kolonlar bağlantı noktalarından ayrılabilir.

Karkaslı binada stabilite

Peki ahşap karkaslı binalarda stabilite nasıl sağlanır? Geleneksel ahşap karkaslı binalarda, marangozlar çerçevenin ilk kalaslarını diyagonal kalaslarla desteklerlerdi. Ancak, bu çapraz kalaslar depremin yarattığı kuvvetlere karşı yeterince dayanıklı değildi. Çerçeve üzerine çivilenen geniş kaplama levhaları yatay kuvvetlere karşı hatırı sayılır bir direnç yaratıyordu. Çakılan bu levhalar gerekli güvenliği sağlıyordu.

Modern ahşap karkaslı binalarda kontrplak veya fiber levhalar kullanılır. Ahşap çerçeveye çivilenen bu levhalar çerçevenin stabil hale gelmesini sağlar. Bu sistemin yatay kuvvetlere dayanma gücü, hem kullanılan levhaların sağlamlığına ve kalınlığına hem de bu levhaları çerçeveye bağlamakta kullanılan çivilerin ne derece aralıklı olarak çakıldığına bağlıdır. Bu inşaat tekniği Amerika'nın deprem bölgelerinde sağlamlığını kanıtlamıştır.

Karşılaştırma

Betonarme ile ahşap karkas yöntemini karşılaştırdığımızda, ahşap karkas yönteminin hem sağlamlık-ağırlık oranının yüksek olması, hem de inşaatının kolay olması bakımlarından daha iyi bir yöntem olduğunu görüyoruz. Güvenli betonarme binalar yapmak mümkündür, ancak bu binaların güvenilirliği, beton karışımının sağlam bir şekilde yapılmasına ve gerekli miktarda güçlendiricinin doğru şekilde kullanılmasına bağlıdır. Bu tecrübe gerektiren bir iştir. Karışımda gereğinden fazla su kullanılırsa betonun dayanıklılığının ciddi ölçüde düşeceği göz önüne alınırsa, bu inşaat tipinin düzgün şekilde yapılabilmesi için özenli bir denetimin şart olduğu anlaşılacaktır.
Buna karşılık, ahşap karkaslı binalarda, inşaatın doğru biçimde yapılıp yapılmadığı kolayca denetlenebilir. Çiviler arasında ne kadar aralık bırakıldığı bir bakışta görülebilir. Bu tip inşaatlarda da doğru malzemenin kullanılması gereklidir. Malzemelerin üreticisi tarafından işaretlenmiş olması sayesinde, doğru malzemenin kullanılıp kullanılmadığı yerinde inceleme yapılarak kolayca tespit edilebilir.
Ahşap karkaslı binaların bir başka avantajı, inşaatın çok hızlı tamamlanmasıdır. Bölgedeki geleneksel ahşap evler kuruldukları yerde hazırlanarak inşa edilmişlerdir, ancak modern inşaatçılıkta bunun böyle olması şart değildir. Kalaslar ve kontrplaklar bir atölyede hazırlanarak hızlı bir şekilde yerine monte edilebilir. İnşaatın hızı doğal olarak ne miktarda prefabrike malzeme kullanıldığına bağlıdır. Fabrikada üretilmiş büyük ahşap evler, iç döşemeleri ve doğramaları ile birlikte konteynerlere koyularak paketlenebilir. Bu tip evler, temel işleri tamamlanmış yerlerde bir vinç yardımıyla yarım gün içinde kurulabilir.

Doğal olarak bu yöntem, fabrikadaki üretim aşamasında hatırı sayılır derecede karmaşık yöntemler kullanılmasını gerektirir. Diğer taraftan, basit ahşap evler basit bir atölyede el ile imal edilebilir. İki kişinin taşıyabileceği kadar hafif olan levhalar normal bir kamyonla inşaat mahalline taşınarak birkaç gün içinde eksiksiz bir ev haline getirilebilir. İnşaat süresi tek katlı bir ev için 2-3 gün, iki katlı bir ev içinse yaklaşık olarak 5 gündür. Bu tip evlerin kurulduktan sonra döşenmesi daha uzun zaman alır, ancak bunların marangozhanelerin çoğunda kolayca üretilebilir nitelikte olması bir avantajdır. Bu iş için gereken marangozhane birkaç basit alet yardımıyla kısa sürede kurulabilir.
Ahşap karkaslı binaların doğal olarak bir yükseklik sınırı vardır, ancak dört kata kadar olan ahşap binalar Amerika'da yaygındır. Yangına karşı koruma ve daireler arası ses yalıtımı konuları üzerinde yoğun çalışmalar yapılmıştır. Bu inşaat tipinin bir diğer avantajı, güçlü ısı yalıtımı sistemlerinin kolayca monte edilebilmesi sayesinde kış mevsiminde ısıtma ihtiyacını azaltmasıdır.
Ahşap karkas yöntemi, depremden zarar görmüş Marmara Bölgesi için gelişmiş bir teknolojiye dayanan, güvenli bir inşaat yöntemidir. Bu teknolojinin çok çeşitli üretim faaliyetleri için de uyarlanması mümkündür. Hızlı bir şekilde yapılabilen bu binalar insanların evlerine daha çabuk kavuşmasını sağlayacaktır ve şahsi görüşüme göre betonarme binalardan çok daha güvenlidir.

(*) Liverpool Üniversitesi. İngiltere Ahşap Komitesi Başkanı, UNESCO Kültür Varlıkları Bölümü Danışmanı. Balat ve Zeyrek projelerinde yer aldı. Dr. Yeomans, önceki hafta Yapı Endüstri Merkezi'nde bu konuda bir konferans verdi.